İstanbul’da hız kazanan kentsel dönüşüm, yalnızca yapı stokunu yenilemiyor; yıkılan binalardan çıkan malzemeler üzerinden dikkat çekici bir ekonomik hareketlilik de oluşturuyor. Eski apartmanlardan sökülen kombi, kalorifer peteği, musluk, batarya, bakır kablo, alüminyum doğrama ve metal kapı gibi birçok parça yeniden değerlendirilerek hurda piyasasına kazandırılıyor.
Ancak en yüksek ekonomik değer çoğu zaman binanın taşıyıcı sisteminden çıkan demirde oluşuyor. Betonarme yapılardan ayrıştırılan tonlarca metal, güncel hurda fiyatlarıyla birlikte önemli bir gelir kalemine dönüşebiliyor. Böylece kentsel dönüşüm kapsamında yıkılan tek bir apartmanın enkazından dahi yüksek tutarda geri dönüştürülebilir malzeme çıkması mümkün hale geliyor. Yıkımların artmasıyla birlikte hurdacılar, söküm ekipleri ve geri dönüşüm firmaları için de yeni bir iş alanı genişliyor. Kullanılabilir durumdaki ekipmanlar ikinci el piyasasına yönlendirilirken, metal ve tesisat parçaları ise türlerine göre ayrıştırılarak geri dönüşüm zincirine dahil ediliyor. Bu süreç, kentsel dönüşümün görünmeyen ancak giderek büyüyen ekonomik taraflarından biri olarak öne çıkıyor.
YIKIMDAN ÖNCE MALZEMELER AYRIŞTIRILIYOR
Eski binalardan çıkan malzemelerin sökülerek yeniden kullanıma veya geri dönüşüme kazandırılması yalnızca ekonomik bir tercih değil, mevzuatta da karşılığı bulunan bir uygulama. Binaların Yıkılması Hakkında Yönetmelik, yıkım sürecinde geri kazanılabilir unsurların kaynağında ayrılmasını ve mümkün olanların yeniden değerlendirilmesini esas alıyor.Yönetmeliğin “seçici yıkım” başlıklı 15’inci maddesinde bu süreç ayrıntılı biçimde düzenleniyor. Buna göre yıkım başlamadan önce kapı ve pencereler, lavabo ve küvet gibi sıhhi tesisat ürünleri, metal ve ahşap parçalar, camlar ile doğal taş kaplamalar gibi birçok malzemenin yapıdan ayrılması gerekiyor. Yeniden kullanılabilecek parçaların ayrıca toplanması, geri dönüşüme gönderilecek atıkların ise birbirine karıştırılmadan sınıflandırılması öngörülüyor. Böylece yıkım sırasında oluşan malzemenin mümkün olduğunca ekonomiye yeniden kazandırılması ve atık miktarının azaltılması hedefleniyor.
HURDA GELİRİNDE SÖZLEŞME BELİRLEYİCİ
Yıkılan bir binadan çıkan hurdanın doğrudan
müteahhide ait olduğu yönünde genel ve otomatik bir kural bulunmuyor. Bu konuda asıl belirleyici unsur, bina maliklerinin müteahhitle yaptığı sözleşmede yer alan hükümler oluyor. Sözleşmede hurda gelirinin müteahhide bırakıldığına dair açık bir madde bulunması halinde, yıkım sonrası ortaya çıkan ekonomik değerin paylaşımı da buna göre şekillenebiliyor.
Uygulamada müteahhitler, yıkım firmasına nakit ödeme yapmak yerine veya ödenecek bedeli düşürmek amacıyla binadan çıkacak metal, tesisat ve benzeri değerli malzemeleri firmaya bırakabiliyor. Yıkım şirketleri de söküm ve ayrıştırma işlemlerinin ardından bu malzemeleri hurda piyasasında satarak gelir elde ediyor.
BAKIR ALTIN DEĞERİNDE
Kentsel dönüşüm sırasında binalardan ayrıştırılan metaller arasında en yüksek değeri taşıyan kalemlerin başında bakır geliyor. Güncel hurda piyasasında soyma bakırın kilogram fiyatı 678-685 TL bandında seyrederken, demir türlerinde fiyatlar daha düşük seviyelerde bulunuyor. DKP demir yaklaşık 17 TL, ekstra demir 16 TL, karışık demir ise 14 TL civarında alıcı buluyor. Alüminyumda ise ürünün cinsine ve saflığına göre çok daha yüksek rakamlar görülebiliyor.Musluk, batarya ve tesisat parçalarında kullanılan pirinç de geri dönüşüm açısından önemli bir değer taşıyor. Güncel listelerde musluk hurdası ile batarya, vana ve su saati gibi pirinç ağırlıklı parçaların kilogram fiyatı yaklaşık 306 TL seviyesinde bulunuyor.
ESKİ BİR APARTMANDAN TONLARCA HURDA ÇIKABİLİYOR
20 daireli, 5 katlı ve yaklaşık 1.500-2.000 metrekare büyüklüğündeki eski bir apartmanda yalnızca betonarme taşıyıcı sistem içerisinde onlarca ton inşaat demiri bulunabiliyor. Yapının özelliklerine göre bu miktarın yaklaşık 27-68 ton arasında değişebileceği hesaplanıyor. Ancak yıkım ve ayrıştırma sürecinde bu malzemenin tamamının geri kazanılması her zaman mümkün olmayabiliyor.Binadan çıkan kalorifer petekleri, metal kapılar, korkuluklar ve çeşitli tesisat parçaları da toplam hurda miktarını artırıyor. Bakır kablolar, pirinç musluk ve bataryalar ile alüminyum doğramalar ise demire kıyasla daha düşük ağırlığa sahip olmalarına rağmen yüksek kilogram fiyatları sayesinde toplam hurda gelirinde dikkat çekici bir pay oluşturabiliyor.
